قرارداد آپشن تسویه نقدی و تسویه فیزیکی چیست؟  (درس چهارم)

در درس‌های قبلی با مفهوم قرارداد آپشن، پارامتر های قرارداد آپشن و مدل‌های اروپایی و آمریکایی آشنا شدیم. یاد گرفتیم که خریدار قرارداد آپشن می‌تواند در شرایط مشخص، از حق خرید یا فروش خود استفاده کند.

اما هنوز یک سوال مهم باقی مانده است؛ وقتی یک قرارداد آپشن اعمال می‌شود، دقیقاً چه چیزی بین خریدار و فروشنده جابه‌جا می‌شود؟ آیا خودِ دارایی منتقل می‌شود؟ یا فقط سود و زیان قرارداد به‌صورت پول نقد تسویه می‌شود؟

پاسخ این سؤال ما را با دو نوع تسویه از قراردادهای آپشن آشنا می‌کند: اولی تسویه فیزیکی (Physically Settled) و دومی تسویه نقدی (Cash Settled) است

در این مقاله یاد می‌گیریم:

• تسویه فیزیکی در آپشن یعنی چه
• تسویه نقدی چگونه کار می‌کند
• هنگام اعمال قرارداد چه چیزی جابه‌جا می‌شود
• تفاوت این دو مدل در بازار واقعی چیست

اگر ندانید قرارداد شما از چه نوع تسویه‌ای استفاده می‌کند، ممکن است رفتار قرارداد را اشتباه درک کنید. چون در بعضی بازارها بعد از اعمال قرارداد، خودِ دارایی به شما تحویل داده می‌شود؛ اما در بعضی بازارها فقط اختلاف قیمت به حساب شما واریز می‌شود. این تفاوت مخصوصاً در بازار آپشن ارزهای دیجیتال اهمیت زیادی دارد.

تسویه فیزیکی (Physically Settled Option) چیست؟

در قراردادهای آپشن با تسویه فیزیکی، زمانی که قرارداد اعمال می‌شود، خودِ دارایی پایه بین خریدار و فروشنده جابه‌جا می‌شود. یعنی قرارداد فقط روی کاغذ تسویه نمی‌شود، بلکه دارایی واقعی منتقل می‌شود.

به زبان ساده:

• در Call Option → خریدار دارایی را دریافت می‌کند
• در Put Option → خریدار دارایی را تحویل می‌دهد

مثال ساده از Call Option با تسویه فیزیکی

فرض کنید یک قرارداد اختیار خرید روی بیت کوین دارید:

• قیمت اعمال: 80,000 دلار
• نوع قرارداد: تسویه فیزیکی

این قرارداد به شما حق می‌دهد بیت کوین را با قیمت 80,000 دلار خریداری کنید. حالا فرض کنید قیمت سهم در بازار به 100,000 دلار رسیده و شما قرارداد را اعمال می‌کنید. چون قرارداد از نوع تسویه فیزیکی است: بیت کوین به شما تحویل داده می‌شود و شما باید به ازای هر سهم، 80,000 دلار پرداخت کنید که میتوانید در بازار 100,000 دلار بفروشید و 20,000 دلار سود کنید.

مثال ساده از Put Option با تسویه فیزیکی

فرض کنید یک قرارداد اختیار فروش روی بیت کوین دارید:

• قیمت اعمال: 80,000 دلار
• نوع قرارداد: تسویه فیزیکی

اگر قیمت بیت کوین به 60,000 دلار کاهش پیدا کند و شما قرارداد را اعمال کنید، می‌توانید بیت کوین خود را با قیمت 80,000 دلار بفروشید. در این حالت شما بیت کوین را تحویل می‌دهید و در مقابل، 80,000 دلار به ازای هر سهم دریافت می‌کنید: با توجه به قیمت بیت کوین در بازار، شما توانستید 20,000 دلار دارایی خود را از ضرر حفظ کنید.

تسویه نقدی (Cash Settled Option) چیست؟

در قراردادهای آپشن با تسویه نقدی، هنگام اعمال قرارداد، خودِ دارایی منتقل نمی‌شود. در عوض، فقط اختلاف بین قیمت بازار و قیمت اعمال محاسبه شده و به‌صورت نقدی تسویه می‌شود. یعنی معامله‌گر فقط سود یا زیان قرارداد را دریافت می‌کند و هیچ دارایی واقعی جابه‌جا نمی‌شود.

مثال Call Option با تسویه نقدی

فرض کنید یک قرارداد اختیار خرید روی بیت کوین دارید:

• قیمت اعمال: 80,000 دلار
• نوع قرارداد: تسویه نقدی

حالا فرض کنید قیمت فعلی بیت کوین  به 100,000 دلار رسیده و شما قرارداد را اعمال می‌کنید. در این حالت اختلاف قیمت بازار و قیمت اعمال محاسبه می‌شود یعنی اختلاف 100,000 دلار و 80,000 دلار که 20,000 دلار می‌شود.

پس 20,000 دلار به ازای هر بیت کوین به حساب شما واریز می‌شود. نکته مهم این است که در این مدل، شما بیت کوین را دریافت نمی‌کنید؛ فقط سود قرارداد را به‌صورت نقدی دریافت می‌کنید.

مثال Put Option با تسویه نقدی

فرض کنید یک قرارداد اختیار فروش روی بیت کوین دارید:

• قیمت اعمال: 80,000 دلار
• نوع قرارداد: تسویه نقدی

حالا فرض کنید قیمت سهم به 60,000 دلار کاهش پیدا کرده است. اگر قرارداد را اعمال کنید: اختلاف بین قیمت اعمال و قیمت بازار محاسبه می‌شود. یعنی 20,000 دلار به ازای هر سهم به حساب شما واریز می‌شود. در این مدل نیز هیچ بیت کوینی منتقل نمی‌شود و فقط اختلاف قیمت تسویه می‌شود.

چرا بازار ارز دیجیتال بیشتر از تسویه نقدی استفاده می‌کند؟

بسیاری از بازارهای مدرن آپشن، مخصوصاً بازار ارزهای دیجیتال، از مدل تسویه نقدی استفاده می‌کنند.

• فرآیند تسویه ساده‌تر می‌شود
• نیاز به انتقال واقعی دارایی کمتر است
• مدیریت قراردادها سریع‌تر انجام می‌شود

برای مثال، قراردادهای آپشن در صرافی Deribit همگی از نوع تسویه نقدی ( Cash Settled) هستند. یعنی بعد از اعمال قرارداد، فقط سود و زیان معامله به حساب معامله‌گر واریز می‌شود و بیت‌کوین یا اتریوم واقعی منتقل نمی‌شود. ما هم در آموزشهای خود بیشتر از مدل تسویه نقدی استفاده می کنیم و اگر جای نیاز به تسویه فیزیکی بود بیشتر در موردش صحبت می‌کنیم.

جمع‌بندی تسویه نقدی و تسویه فیزیکی در آپشن

در این درس، هدف ما یادگیری استراتژی معامله نبود؛ بلکه می‌خواستیم بفهمیم بعد از اعمال قرارداد آپشن، فرآیند تسویه چگونه انجام می‌شود.

آنچه در این درس یاد گرفتیم:

۱. قراردادهای آپشن می‌توانند تسویه فیزیکی یا تسویه نقدی داشته باشند.

۲. در تسویه فیزیکی، خودِ دارایی پایه بین خریدار و فروشنده منتقل می‌شود.

۳. در تسویه نقدی، فقط اختلاف بین قیمت بازار و قیمت اعمال پرداخت می‌شود.

۴. در بازارهای مدرن آپشن، مخصوصاً بازار کریپتو، تسویه نقدی بسیار رایج‌تر است.

اگر تا اینجا تفاوت Cash Settled و Physically Settled را متوجه شدید، یعنی یکی از بخش‌های مهم ساختار قراردادهای آپشن را یاد گرفته‌اید. در درس‌های بعد، کم‌کم وارد معامله کردن اختیار خرید یا همون Call Option می شویم.